Nếu ví chiếc máy tính của bạn như một ngôi nhà, thì mỗi tài khoản người dùng trên máy giống như một chiếc chìa khóa. Có chiếc chìa mở được mọi cánh cửa, kể cả kho đồ quý và hộp cầu dao điện; có chiếc chỉ mở được phòng khách và phòng ngủ thường ngày; lại có chiếc chỉ để cho khách vãng lai vào ngồi tạm một lát. Vấn đề là rất nhiều người dùng máy tính suốt bao năm mà chưa từng để ý mình đang cầm chiếc chìa nào, hay trên máy có bao nhiêu chiếc chìa đang được phát ra. Thói quen dùng chiếc chìa vạn năng cho mọi việc, để cửa nhà không khóa, hay để một lối vào cho người lạ mà không hề hay biết, chính là những sơ hở mà mã độc và kẻ xấu rất thích khai thác. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ tài khoản quản trị, tài khoản tiêu chuẩn và tài khoản khách khác nhau ra sao, vì sao nên dùng tài khoản tiêu chuẩn cho công việc hằng ngày, cùng vai trò của mật khẩu windows đủ mạnh, rồi hướng dẫn bạn tự kiểm tra và sắp xếp lại tài khoản trên máy theo từng bước.
Ba loại tài khoản, hình dung như chủ nhà, người nhà và khách
Cách dễ nhất để hiểu các loại tài khoản trên Windows là liên tưởng tới những vai trò trong một ngôi nhà. Tài khoản quản trị, tiếng Anh gọi là Administrator, chính là người chủ nhà nắm giữ chùm chìa khóa vạn năng. Người này có toàn quyền: cài đặt và gỡ bỏ phần mềm, thay đổi mọi thiết lập của hệ thống, xem được tệp của tất cả những người dùng khác, và động tới cả những phần nhạy cảm nhất bên trong Windows. Quyền lực này rất tiện, nhưng cũng chính vì thế mà nguy hiểm nếu bị lạm dụng.
Tài khoản tiêu chuẩn, tiếng Anh là Standard User, giống như người nhà sống trong đó mỗi ngày. Người nhà thoải mái làm gần như mọi việc thường nhật: lướt web, xem phim, soạn thảo tài liệu, chạy các phần mềm đã được cài sẵn. Chỉ khi muốn làm việc lớn có thể ảnh hưởng tới cả ngôi nhà, chẳng hạn cài thêm một phần mềm mới hay đổi thiết lập hệ thống, thì họ mới cần hỏi ý chủ nhà, tức là phải nhập mật khẩu quản trị. Sự giới hạn này nghe qua tưởng phiền, nhưng thật ra lại là một tấm khiên rất giá trị mà chúng ta sẽ nói kỹ hơn ở dưới.
Cuối cùng là tài khoản khách, tên tiếng Anh là Guest, dành cho người lạ ghé qua mượn máy trong chốc lát, với quyền hạn tối thiểu và thường không lưu dữ liệu lâu dài. Điểm mấu chốt cần nhớ là quyền càng cao thì thiệt hại tiềm tàng khi tài khoản đó bị lợi dụng càng lớn, bởi bất kỳ chương trình nào chạy dưới một tài khoản đều thừa hưởng đúng quyền của tài khoản ấy. Một mã độc chui vào máy qua tài khoản tiêu chuẩn chỉ có thể quậy phá trong phạm vi hẹp, như kẻ trộm lọt vào phòng khách nhưng không mở nổi kho; nhưng cũng con mã độc đó nếu chạy dưới quyền quản trị thì có thể chiếm trọn cả ngôi nhà.
Rủi ro thật sự khi bật tài khoản Guest
Tài khoản Guest nghe thì tiện, nhưng trong bối cảnh ngày nay nó tiềm ẩn rủi ro nhiều hơn cái lợi mà nó mang lại. Bản chất của nó là cho phép một người dùng máy mà không cần mật khẩu và không cần được cấp tài khoản riêng, nghĩa là nó mở ra một lối vào ngôi nhà không cần gõ cửa, không cần trình chìa. Trên các phiên bản Windows hiện đại, Microsoft đã âm thầm khóa và ẩn tính năng này đi vì lý do an ninh, nhưng trên nhiều máy đời cũ hoặc máy từng bị ai đó chỉnh sửa cấu hình, tài khoản Guest vẫn có thể đang mở.
Khi lối vào này còn mở, bất kỳ ai ngồi vào máy đều có thể đăng nhập và xem được một phần nội dung mà không phải trả lời bất kỳ câu hỏi nào. Nguy hiểm hơn, một số kiểu tấn công lây lan trong mạng nội bộ, chẳng hạn khi nhiều máy cùng nối chung một mạng công ty hay quán cà phê, có thể lợi dụng chính lối vào không mật khẩu này để dò tìm và luồn vào máy bạn. Với gần như mọi người dùng gia đình và văn phòng, không có nhu cầu thực tế nào bắt buộc phải bật Guest. Nếu thỉnh thoảng cần cho khách mượn máy, cách an toàn hơn nhiều là tạo một tài khoản tiêu chuẩn riêng có đặt mật khẩu, dùng xong thì khóa lại. Vì vậy, kiểm tra xem tài khoản khách có đang bật hay không và tắt nó đi là một trong những việc đơn giản mà đáng làm nhất.
Vì sao nên làm việc hằng ngày bằng tài khoản tiêu chuẩn
Trong giới an ninh máy tính có một nguyên tắc gọi là đặc quyền tối thiểu, nghe thì hàn lâm nhưng ý rất giản dị: mỗi người và mỗi chương trình chỉ nên cầm đúng lượng quyền cần thiết để làm việc của mình, không dư một chút nào. Bạn không đưa chùm chìa khóa vạn năng của cả tòa nhà cho người chỉ cần vào phòng khách. Áp dụng vào máy tính, điều này nghĩa là bạn nên dùng một tài khoản tiêu chuẩn cho mọi việc thường ngày, và chỉ rút quyền quản trị ra khi thật sự cần cài đặt hay thay đổi hệ thống.
Lý do rất thuyết phục. Giả sử bạn đang lướt web bằng tài khoản quản trị và chẳng may vào nhầm một trang độc hại hoặc mở phải một tệp đính kèm chứa mã độc. Vì tài khoản của bạn đang cầm chìa vạn năng, con mã độc đó lập tức thừa hưởng toàn quyền và có thể cài cắm sâu vào hệ thống mà không gặp bất kỳ trở ngại nào. Ngược lại, nếu lúc đó bạn đang dùng tài khoản tiêu chuẩn, con mã độc kia sẽ bị chặn ngay khi cố làm những thay đổi cần quyền cao hơn, và Windows sẽ bật lên một hộp thoại hỏi mật khẩu quản trị. Chính khoảnh khắc dừng lại đó cho bạn cơ hội nhận ra có gì đó bất thường và bấm từ chối. Cái hộp thoại hay hiện lên hỏi bạn có cho phép ứng dụng thay đổi máy không, tên là Kiểm soát tài khoản người dùng hay UAC, tồn tại chính vì lẽ này: nó buộc mọi thao tác nhạy cảm phải được con người xác nhận thay vì lặng lẽ diễn ra. Dùng tài khoản tiêu chuẩn hầu như không gây bất tiện gì cho công việc thông thường, nhưng lại dựng thêm một bức tường ngăn giữa một sự cố nhỏ và một thảm họa cho cả máy.
Mật khẩu Windows: đừng để cửa nhà không bao giờ khóa
Một sai lầm phổ biến khác là để tài khoản trống mật khẩu, hoặc đặt một mật khẩu dễ đoán đến mức vô nghĩa như dãy số liên tiếp hay chính tên đăng nhập. Nhiều người biện minh rằng máy để ở nhà, có ai đụng tới đâu mà phải khóa. Nhưng mật khẩu windows không chỉ ngăn người lạ ngồi vào máy; nó còn là lớp bảo vệ cho toàn bộ phiên làm việc và cho nhiều cơ chế an ninh nền tảng của hệ điều hành hoạt động đúng. Một tài khoản quản trị trống mật khẩu là mảnh đất màu mỡ cho các kiểu tấn công qua mạng, và cho bất kỳ ai có ít phút tiếp xúc trực tiếp với máy.
Một mật khẩu tốt nên đủ dài, pha trộn chữ hoa chữ thường, con số và ký tự đặc biệt, và tuyệt đối không dùng chung với những tài khoản quan trọng khác như email hay ngân hàng. Nếu ngại phải gõ một chuỗi dài mỗi lần đăng nhập, bạn có thể bật đăng nhập bằng mã PIN ngắn hoặc bằng vân tay, khuôn mặt của tính năng Windows Hello. Cách này vừa nhanh vừa an toàn vì mã PIN đó chỉ có giá trị trên đúng chiếc máy này, người khác có biết cũng không dùng ở nơi khác được. Điều cần tránh tuyệt đối là một tài khoản quyền cao mà lại để trống mật khẩu, bởi đó chẳng khác nào lắp cho ngôi nhà một cánh cửa thật chắc nhưng chẳng bao giờ chịu khóa.
Tự kiểm tra và sắp xếp lại tài khoản theo từng bước
Hiểu rồi thì việc còn lại là rà chính chiếc máy của bạn. Bạn hãy làm lần lượt theo các bước dưới đây, không cần kiến thức kỹ thuật gì cao siêu.
Bước 1. Nhấn đồng thời hai phím Windows và I trên bàn phím để mở phần Cài đặt của Windows.
Bước 2. Trong cửa sổ Cài đặt, tìm và bấm vào mục “Accounts” (Tài khoản). Nếu dùng Windows 10, mục này nằm ngay trong danh sách chính; nếu dùng Windows 11, bạn sẽ thấy nó ở cột bên trái.
Bước 3. Bấm vào “Your info” để xem tài khoản bạn đang dùng thuộc loại nào. Nếu dưới tên bạn có chữ “Administrator”, nghĩa là bạn đang dùng tài khoản quản trị cho việc thường ngày, và đây là điều nên cân nhắc đổi lại.
Bước 4. Quay ra và bấm vào “Family & other users” (hoặc “Other users”) để xem trên máy có bao nhiêu tài khoản và ai đang có quyền gì. Hãy để ý xem có tài khoản lạ nào bạn không nhớ đã tạo hay không.
Bước 5. Để tạo một tài khoản tiêu chuẩn dùng hằng ngày, tại mục “Other users” bấm “Add account” (Thêm tài khoản), chọn dòng “I don’t have this person’s sign-in information”, rồi chọn tiếp “Add a user without a Microsoft account”, đặt tên và mật khẩu cho nó. Tài khoản mới tạo mặc định đã là tài khoản tiêu chuẩn.
Bước 6. Để đặt hoặc đổi mật khẩu cho tài khoản đang dùng, quay lại mục “Accounts” rồi chọn “Sign-in options”, bấm “Password” và làm theo hướng dẫn trên màn hình; hãy đặt một mật khẩu đủ dài và khó đoán như đã nói ở trên.
Riêng với tài khoản Guest, trên các máy Windows hiện đại nó thường đã bị ẩn sẵn nên bạn sẽ không thấy nó trong danh sách trên. Nếu bạn từng bật nó hoặc nghi ngờ máy đời cũ vẫn còn mở, cách kiểm tra như sau.
• Nhấn nút Start ở góc trái dưới màn hình, gõ chữ “Computer Management” rồi nhấn Enter.
• Trong cửa sổ hiện ra, ở cột bên trái mở lần lượt “Local Users and Groups” rồi “Users”.
• Tìm dòng có tên “Guest”. Nếu biểu tượng của nó có một mũi tên nhỏ hướng xuống, nghĩa là nó đang tắt và bạn không cần làm gì; nếu không có dấu đó, hãy bấm chuột phải vào “Guest”, chọn “Properties”, tick vào ô “Account is disabled” rồi bấm OK để tắt.
Nguyên tắc lý tưởng là giữ một tài khoản quản trị có mật khẩu mạnh dành riêng cho việc cài đặt và bảo trì, dùng một tài khoản tiêu chuẩn cho công việc hằng ngày, tắt tài khoản Guest nếu không thật sự cần, và bảo đảm mọi tài khoản đều có mật khẩu tử tế. Nếu chưa chắc máy mình còn tài khoản khách đang bật hay tài khoản nào trống mật khẩu, một công cụ rà soát an ninh như QCV SecuCheck có thể giúp bạn nhìn ra ngay những điểm bất thường này. Sắp xếp lại tài khoản là việc ít tốn công nhất nhưng đặt nền móng vững chắc cho mọi lớp phòng thủ khác trên máy tính của bạn.
———————————————–
Liên hệ ngay: Công ty TNHH Công nghệ QCV Việt Nam
Website: https://thietkewebqcv.com.vn/
Email: hotro@webtrongoi.vn
Hotline: 1900.299.228
